*



Trang chủKhám pháNghệ thuật
Ca Huế trên cách đường bảo tồn và đẩy mạnh - bài 1: Ca Huế - lịch sử vẻ vang hình thành và những giai đoạn vạc triển
Nếu bao gồm một mô hình nghệ thuật nào của xứ Huế mang tính “định danh” của địa phương và biểu đạt rõ cốt cách vùng miền nhất, chỉ rất có thể là Ca Huế.

Bạn đang xem: Nguồn gốc của ca huế


*

Từng là đế đô của toàn quốc trong rộng một ráng kỷ – nơi tập trung nhân tài của toàn nước về phần nhiều mặt, Huế là khu vực có điều kiện kế thừa, với tích tụ tinh hoa văn hóa nghệ thuật, âm nhạc của tất cả dân tộc, cũng là chỗ đã gửi nền văn hóa truyền thống nghệ thuật cũng như âm nhạc dân tộc lên một đỉnh điểm mới. Chính vì vậy, Huế hội tụ đủ cả nhì dòng âm nhạc cung đình (bác học) và âm nhạc dân gian, điều kiện thuận lợi đó đã đóng góp phần thúc đẩy sự hình thành và phát triển loại hình văn hóa nghệ thuật đặc thù của vùng đất chỗ đây: Ca Huế.

Vì sao lại call Ca Huế?

Theo một trong những nhà nghiên cứu, ca Huế bước đầu từ hát cửa ngõ quyền trong cung vua, đậy chúa (khác với lối hát Ả Đào, phát sinh từ dân gian, từ hát cửa ngõ đình, rồi vào chốn cung đình), trường đoản cú “cung trung đưa ra nhạc – một các loại nhạc thính phòng trong cung thất của vua và mẹ vua Nguyễn” (Trần Văn Khê – Lối ca Huế cùng lối nhạc tài tử). Đó là thời kỳ bao hàm bước thay đổi từ lối hát cung đình, dần dần được dân gian hóa quay lại để thành ca nhạc Huế… và ảnh hưởng tác động trở lại so với âm nhạc cung đình.

*
Ký họa ông Hoàng phái nam Sách - con trai vua Minh Mạng, bậc thầy bầy ca Huế trường đoản cú thời vua trường đoản cú Đức (Ảnh tứ liệu do khám phá Huế chụp lại trường đoản cú Bảo tàng văn hóa truyền thống Huế)

Người ta lấy địa điểm Huế - trường đoản cú Thuận Hóa trước đây, chỗ quy tụ và trở nên tân tiến đến độ hoàn chỉnh, để tại vị tên cho nhiều loại nhạc truyền thống ấy là ca nhạc Huế, hay còn gọi là Ca Huế. Cầm nên, Ca Huế vừa là mẫu vốn lâu đời, là gia tài riêng của địa phương. Theo nắm Ưng Bình Thúc Giạ Thị:“Ca mà có cách gọi khác là Ca Huế phù hợp với điệu ca này, mà phía Bắc xứ Huế như tín đồ Quảng Trị với Quảng Bình cũng ca được; còn tự Linh Giang dĩ Bắc, Hải Vân quan tiền dĩ Nam, đều phải sở hữu người ca, cơ mà ca giỏi thế nào, cũng đều có hơi trạy bẹ. Ấy là câu chuyện người nào cũng biết rồi. Duy điệu ca khởi điểm từ đời nào, khi nào, sử thư không truyền lại, chỉ rước thời đại yêu thương chượng nghề văn cơ mà đoán ,thời điểm trường đoản cú thời Hiếu Minh. Đức Hiếu Minh hiệu là Thiên Tùng Đạo Nhơn, là ông hoàng thượng văn, nặng về vịnh. Con fan là ông Tứ (tức Đoán) , con cháu là Hóa có nghĩa là Huế ngày nay, mà lại Chiêm Thành xưa (Ô Châu, Ô Lý). Lạ chí, gặp thời ông thánh thượng văn, thời triều đình nào cũng có thể có ban nhạc phủ, thời tao nhơn, mặc khách hàng ở tri hạ tất buộc phải hưởng ứng mà do vậy ca khúc, ca khúc, ca chương…” (1)

Qua hầu như lời đánh giá và nhận định của núm Ưng Bình càng chứng tỏ rõ thêm bắt đầu của loại hình Ca Huế này. Hoàn toàn có thể nói: Ca Huế có nguồn gốc từ lối ca nhạc ở vùng cung đình cùng đậm đà bản chất dân gian tự ngọn nguồn dân tộc bản địa đến đời chúa Nguyễn Phúc Chu thì đã cách tân và phát triển rõ nét, là một trong bộ môn nghệ thuật của lứa tuổi tao nhân, khoác khách, lúc đầu ở dinh thự, lấp chúa kế tiếp lan ra bên ngoài dân gian. Cũng thiết yếu trong quang cảnh mỹ lệ này, các điệu ca Huế khét tiếng như Cổ bản, Phú lục, phái mạnh ai, phái nam bình đã làm được lưu hành rộng rãi trong dinh đậy chúa Nguyễn cũng giống như trong phần đông tầng lớp nhân dân, được các thống trị thống trị lẫn bình dân ưa chuộng. Đó là đặc điểm độc đáo của Ca Huế là vừa mang tính dân gian vừa mang ý nghĩa bác học.

Quá trình phân phát triển

Được có mặt vào khoảng cuối thế kỷ XVII nhưng nên đợi đến cố kỉnh kỷ XIX, lối thuyết trình Ca Huế mới bước đầu ghi nhận gồm những bạn dạng ca nhạc nổi tiếng. Sang chũm kỷ XX, Ca Huế bao hàm chuyển biến đổi phức tạp, từ sinh hoạt nơi chốn cung đình, đang lan ra bên ngoài dân gian. Nhiều ông hoàng, bà chúa tài năng năng cùng thiên phú âm nhạc, những nghệ sĩ dân gian dường như không cưỡng nổi lòng bản thân trước nguồn âm nhạc nhiều mẫu mã trữ tình, tràn trề tính dân tộc bản địa của Ca Huế mà lại say mê học tập hỏi, chế tác những bài bác ca có giá trị.

Từ khi kinh đô thất thủ (1885) cho lúc triều đại phong kiến đơn vị Nguyễn cáo tầm thường (1945), Ca Huế bị cố gắng đổi bản chất, đôi lúc sử dụng sinh hoạt chốn ăn chơi trụy lạc, nhưng lại cũng có khá nhiều nghệ sỹ chân bao gồm vẫn giữ lại được cốt cách, bạn dạng sắc dân tộc. Sau 1945 dần dần Ca Huế lại có thời cơ phục hồi, phạt triển. Đến ngày tổ quốc thống tuyệt nhất năm 1975, Ca Huế có cơ hội chuyển lịch sự một vẻ ngoài mới, vẻ ngoài trình diễn ship hàng khách du ngoạn và vươn lên là một nhu yếu bức thiết, độc nhất là sau khi Huế thay đổi "một điểm đến chọn lựa - 5 di sản" được UNESCO công nhận là di sản văn hóa nhân loại.

Có thể phân loại quá trình cải cách và phát triển Ca Huế thành 4 quá trình chính:

* tiến trình hình thành cùng phát triển loại hình nghệ thuật Ca Huế (từ cuối cầm cố kỷ XVII đến thời điểm cuối thế kỷ XVIII)

Từ vào cuối thế kỷ XVII đến cuối thế kỷ XVIII, trên Phú Xuân điểm đặt thủ phủ của những chúa Nguyễn, đặc biệt là chúa Nguyễn Phúc Chu, vị chúa có tài về văn chương cùng nghệ thuật, những làn điệu Ca Huế vẫn lần hồi xuất hiện. Các điệu nổi tiếng: Cổ bản, Phú lục, nam ai, nam giới bình sẽ lưu hành rộng thoải mái trong các dinh che chúa.

*
Ban nhạc đồng ấu triều Nguyễn(Ảnh tứ liệu do tìm hiểu Huế chụp lại tự Bảo tàng văn hóa Huế)

Ở thời kỳ này, vào âm nhạc truyền thống của dân tộc ta đã tất cả điệu Bắc và điệu Nam, đấy là hai hình thức chính của Ca Huế. Các nhạc khí cơ bản của Ca Huế như: Đàn tranh, đàn nguyệt với nhị hệ thống chuyên nghiệp thuộc điệu Bắc và điệu phái nam đã ra đời tại Phú Xuân, muộn nhất là vào cố kỉnh kỷ XVIII.

“Vào hơn nửa vắt kỷ XVIII, Nguyễn Phúc Dục là con trưởng của Luân Quốc Công (Nguyễn Phúc Tứ, bé thứ tám của Minh Vương có nghĩa là Hiển Tông Hiếu Minh Hoàng Đế (1691-1725). Đã trí tuệ sáng tạo ra nhạc khí thương hiệu là nam giới Cầm. Dục khôn cùng tinh nhạc lý, xét nghiệm âm điệu máu tấu chẳng lúc nào sai lầm, thường xuyên hiếm vì chưng điệu Nam cực kỳ cao, bầy xưa dấn nhịp ko kịp. Dục mới trí tuệ sáng tạo ra phái nam Cầm. Đàn này còn có tám dây, thùng dày cùng vuông, nên dài tía thước mộc, hộp lũ cầm, bầy sắt và lũ Tỳ bà là một, tiếng rất thanh, lẫn cả bầy tranh và lũ nguyệt.

Vào thời điểm cuối thế kỷ XVII, một số nhạc sỹ, nhạc công nước ta đã nghiên cứu từ cây đàn nguyệt vắt của trung quốc và Mông Cổ nhằm chế ra cây đàn nguyệt Việt Nam mà họ đặt tên là cây bầy Song Vận, lúc đầu có tư dây trong tương lai còn nhì dây như bầy nguyệt hiện tại đang thông dụng ngày nay. Cùng với lũ nhị, đàn tranh và bọn tỳ bà, bọn nguyệt là trong những cây lũ “Huế” nhất trong những nhạc khí việt nam hiện nay”.(2)

Mặc dù sinh hoạt Ca Huế trong quá trình này có không ít hạn chế, có người xem đây là thú tiêu khiển thời điểm “trà dư, tửu hậu”, tuy nhiên nhiều tín đồ đã lắp bó suốt thời gian sống với môn thẩm mỹ và nghệ thuật này (như có người say mê sản xuất đàn, sáng sủa tác bài ca…).

Giai đoạn này mở ra nhiều nhân thứ tài hoa, danh cầm, ca kỹ lừng danh, chủ yếu họ là phần nhiều nhân vật đầu tiên đặt nền móng bền vững cho bộ môn Ca Huế có mặt và phát triển cho tới ngày nay. Góp công đáng kể đó là: “Chúa Nguyễn Phúc Chu, ông là 1 trong những người có tâm hồn nghệ sĩ. Tương truyền Chúa là người sáng tác ra bài bác “Ai Giang Nam” ‘tức là bài xích Nam Ai; còn có Luân Quốc Công Nguyễn Phúc Tứ, ông là tín đồ phong độ, nối liền sử sách, lại ưa thích về thơ quốc âm. Ông gồm viết “Hoa Tình Nguyệt” bởi quốc âm, ngôn từ rất bi ai, sầu oán, được fan đời tụng ca ngợi ca; ngoài ra còn phải nói đến Nguyễn Phúc Dục là con trưởng của Luận Quốc Công Nguyễn Phúc Tứ, ông là 1 trong những người học tập rộng, tài năng thao lược, được tín đồ trong triều trọng nể. Ông sẽ sáng tạo nên nhạc ráng đặt thương hiệu là nam giới Cầm. Nhạc cụ này có tám dây, cần lũ dài 1.20m”.(3)

* Giai đoạn trở nên tân tiến và thịnh đạt của Ca Huế (khoảng từ đầu thế kỷ sản phẩm XIX đến trước thời điểm ngày kinh đô thất thủ 1885)

Đây là quy trình thống trị của các vua Nguyễn, trong giai đoạn này cương vực của quốc gia ta rộng lớn hơn so với các triều đại trước đó. Đất nước không tồn tại chiến tranh, đơn vị nước gồm điều kiện trở nên tân tiến về đông đảo mặt, đặc biệt là lĩnh vực âm nhạc.

Trong tiến trình này, bên cạnh dân gian cũng tương tự chốn cung đình, Ca Huế đã phổ cập rộng rãi. Vào cung đình có một số trong những bài Ca Huế bao gồm lời bằng chữ Hán. Mười bản Ngự vào Ca Huế vừa bao gồm lời chữ nôm thông dụng vào cung đình vừa gồm lời tiếng hán thông dụng trong dân gian.

Năm 1863 tất cả một tập bài bản Ca Huế khá hoàn hảo gồm 25 thành công của một tác giả vô danh, trong những số ấy có 10 bài có cố nhiên lời ca và 15 bản không có lời ca.”(4)10 bài xích có lời ca bao gồm những bài giống thương hiệu với những chuyên nghiệp hóa thông dụng vào Ca Huế như: lưu Thủy, Kim Tiền, Xuân Phong, hồ Quảng, phái mạnh Xuân. Trong khi có gần như bài ngày nay đã thất truyền như: trường Thán, Tứ Trào, tứ Mã Tương Như, Tiên nữ giới Tống lưu giữ Nguyễn, Bá Nha khấp Tử Kỳ…Giai đoạn này có khá nhiều nghệ nhân nổi tiếng trong dân gian như Đẫu Nương, một ca nhi nghỉ ngơi An Cựu, những nhạc công Biên Nhân, è Quang Phổ, Tống Văn Đạt.

Không chỉ các nghệ nhân danh tiếng ở dân gian, mà một số trong những ông Hoàng, bà Chúa, bé cháu của vua Minh Mạng cũng có sáng tác, diễn xướng, hay tổ chức triển khai ca nhạc thính phòng kia là: Miên Tông (Thiệu Trị); ông Hoàng nam Sách Niên Bửu; công chúa Ngọc Am, Lại Đức (Mai Am) đều có sáng tác lời ca đến Ca Huế. Công chúa Huệ Phố vừa là công ty thơ, vừa giỏi bầy ca tất cả tập hợp một ban cô gái nhạc do thiết yếu bà huấn luyện.

Các vua Nguyễn cực kỳ thích Ca Huế như vua từ bỏ Đức đã thực hiện nghệ sĩ dân gian tài hoa làm cho làm chức suất team trưởng để tinh chỉnh và điều khiển giàn nhạc.

*
Ca Huế - Tranh của họa sĩ Tôn Thất Đào

Huế là một vị trí thuận lợi, là địa điểm có điều kiện hội tụ hào kiệt về bầy ca xướng hát. Với cũng từ kia Ca Huế biến hóa một yêu cầu văn hóa tinh thần luôn luôn phải có được ở vùng Kinh Đô này.

* giai đoạn ngưng ứ đọng và suy thoái và phá sản (sau lúc thất thủ kinh đô (1885) cho tới trước phương pháp mạng tháng Tám (1945))

Năm 1858, thực dân Pháp xác định nổ súng thôn tính nước ta. Đến năm 1885 với sự kiên thất thủ gớm Đô đánh dấu mọi chuyển đổi trong sinh hoạt văn hóa nghệ thuật. Cơ chế phong kiến không giữ lại được quyền ách thống trị đất nước, dòng âm thanh cung đình thuộc theo đó mà ngưng đọng và suy thoái.

Trong tiến độ thực dân nửa phong kiến ấy, Ca Huế đổi thay một thú tiêu khiển đã bị biến chất, ship hàng cho các cuộc ăn uống chơi trụy lạc. Ca nhạc công, ca công lại lâm vào cuộc sống bế tắc, lầm than. Có bạn vì cuộc sống mà phải bán rẻ tài năng của bản thân để mua vui mang lại tầng lớp quyền quý, nhiều sang, dường như còn bị xem là “Xướng ca vô loài”.

Nhưng cũng trong tiến trình này, Ca Huế mất chỗ tựa ở vùng cung đình dẫu vậy lại được một vài lớn nhạc công tức thì thẳng, hiền lành và đặc biệt là được đông đảo quần chúng nhân dân chào đón nồng nhiệt, nuôi dưỡng để cất giữ vốn cổ quý báu của ông cha. Họ vẫn nêu cao phẩm máu chân chính của bản thân để bảo đảm an toàn giá trị mang đến Ca Huế. Vào cảnh nước mất nhà tan, mái ấm gia đình loạn lạc không ít người đã tìm đến thơ ca để gia công vũ khí đánh nhau với kẻ thù, còn âm nhạc không chỉ là là chỗ gởi gắm trọng điểm tình, mà còn là một phương một thể gợi nhớ, cảnh báo nhau cầm lại hồn dân tộc bản địa dưới gót sắt của kẻ thù. Cụ thể quân thù chỉ hoàn toàn có thể khuất phục vẻ vẻ ngoài chứ hoàn toàn không gồm sự từ trần phục về lòng tin trong quần bọn chúng nhân dân.

Trong hoàn cảnh đó, một số trong những nhạc công, ca công tận tâm với nghệ thuật và thẩm mỹ này đã cố gắng giữ với bảo vệ bạn dạng sắc dân tộc, đặc biệt là thời kỳ này còn có những nhân đồ vật như: “Trợ Quốc Khánh Ưng Dũng đàn ông của hoàng tử Gia Hưng rất xuất sắc “đàn nguyệt”; kiểm khảo è Trịnh Soạn làm việc làng Minh mùi hương (Thừa Thiên)người chơi giỏi “đàn nguyệt và lũ tranh”; Cửu Phẩm Nguyên Chánh Tâm có cách gọi khác là Cửu Tâm, quê quán Thừa Thiên trú ngụ sinh sống Quảng Trị, là 1 người xuất xắc về “đàn tranh và lũ nguyêt”; Tuần lấp Nguyễn Khoa Tân quê nghỉ ngơi An Cựu (Thừa Thiên), tay xuất sắc “đàn tranh”; thị xã Ưng Hầu Biền có cách gọi khác là mệ Chín Thành, fan chơi tốt tất cả những nhạc ráng dây dẫu vậy hay độc nhất vô nhị là lũ huyền và bầy nhị; Phan Đình Uyển tên gọi là Ấm bố ở làng mạc Phú Lương (Thừa Thiên) chơi hay “đàn bầu” và nhất là về thổi “Tiêu”; Ở giới thanh nữ có: cô Phò 24, bà xã góa của trằn Quang Phổ, quê ở An Cựu (Thừa Thiên), bà khỏe phụ nữ cậu Cung sinh hoạt Kim Lương, vợ của Đốc Soạn, fan chơi giỏi “đàn tranh” cùng cô Phú Sưu, cô Trà ca hát rất hay”.(5)

Khoảng trước trong thời hạn 1930 cũng có những danh cầm, danh ca khét tiếng như: “Ông Cả Soạn, ông Bảy Thiền… khét tiếng về bầy tranh; ông Ngũ Đại (tức Vĩnh Trân), Cậu Tiên Út lừng danh về bầy nguyệt; ông Hầu Biều (tức Ưng Biều) danh tiếng về bọn bầu và bọn nhị; ông Lý Vũ, Ưng Thông danh tiếng về lũ nhị; ông Đội Trác, ông Ngũ Đại, ông Trợ Tần, sơn Huy Nguyễn Ngọc nổi tiếng về bọn tỳ bà; Cô Nhơn, Cô Thông Thắng, Cô Tuyết Hương… danh tiếng về Ca Huế; về biến đổi có: ông Ưng bác là tác giả điệu “Tương tứ khúc” thành lập và hoạt động vào trong thời hạn 1930; về nghiên cứu và phân tích lý luận bao gồm những công trình di sản Ưng Dự Như Văn say đắm Lục, âm thanh luân lược… của Hoàng Yến như music ở Huế, “Cầm học tập tần nguyên”(6)

Chính trong tiến trình này, với gần như con người ấy, bởi nhiệt máu với vốn âm nhạc cổ truyền đã bảo tồn, giữ lại gìn bạn dạng sắc văn hóa độc đáo và khác biệt của xứ Huế, để từ kia Ca Huế có thời cơ phục hồi.

* quy trình tiến độ phục hưng Ca Huế (từ năm 1945 mang đến nay)

Năm 1945, với sự kiện chính sách phong kiến công ty Nguyễn cũng là chế độ phong kiến cuối cùng của Việt Nam hoàn thành vai trò lãnh đạo đất nước, cụ vào đó là sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Việt Nam, đã chỉ đạo cuộc đao binh chín năm phòng thực dân Pháp xâm lược cùng đi đến chiến thắng lợi. Nhưng đất nước vẫn không thống nhất, miền bắc bộ đi lên chủ nghĩa thôn hội, khu vực miền nam tiếp tục cuộc bí quyết mạng dân tộc bản địa dân người sở hữu dân. Giặc Pháp đại bại về nước thì đất nước ta lại có quân thù mới xâm lược, sẽ là đế quốc Mỹ. Bên cạnh tiếp nối truyền thống cuội nguồn chống giặc cứu vãn nước, quần chúng ta vẫn một lòng bảo đảm an toàn di sản của phụ vương ông, sinh hoạt vùng tạm thời chiếm, những nhạc công, ca sĩ yêu thương nước đã có những cố gắng để đảm bảo ca nhạc truyền thống lâu đời nói bình thường và Ca Huế nói riêng.

*
Chủ tịch hồ Chí Minh gặp gỡ đoàn ca kịch Huế tại hà thành năm 1960.(Ảnh bốn liệu do tò mò Huế chụp lại từ bỏ Bảo tàng văn hóa Huế)

Trong quy trình xâm lược, quân địch đã chuyển các vẻ ngoài nghệ thuật của phương tây vào ồ ạt nghỉ ngơi Việt Nam, thẩm mỹ âm nhạc Pháp – Mỹ lan tràn khắp những đô thị lớn, nhỏ dại với mục tiêu nhấn chìm nghệ thuật âm nhạc truyền thống cổ truyền của Việt Nam. Dẫu vậy Ca Huế, nhờ tạo nên được nền móng sâu rộng lớn trong nhân vẫn vươn lên trở nên tân tiến chẳng phần đa ở Huế nhưng ở tất cả các đô thị trong cả nước, đủ sức phản kháng với hồ hết đợt tấn công thứ nhất của music phương Tây, đảm bảo văn hóa dân tộc. Ở miền Bắc, nhiều nghệ nhân trước đó là diễn viên nhạc công ở gánh hát Ca Huế. Sau chủ quyền lập lại (1945) họ tập trung ra Bắc, vẫn tổ chức biểu diễn nhằm tìm tín đồ tài, ra đời đoàn Ca Kịch Huế vào hoạt động nghệ thuật phục vụ tại đường xe lửa Vĩnh Linh (Quảng Trị). Chính điều này đã thu hút được nhiều ca sĩ, nhạc công tham gia cùng họ đã cứng cáp trong giai đoạn trở ngại nhất này.

*
Bằng công nhận Ca Huế (tỉnh quá Thiên Huế) là Di sản văn hóa phi thứ thể cấp non sông (Ảnh: Ngọc Bích)

Là thể loại âm nhạc mang không thiếu các điều kiện, tiêu chuẩn của dòng âm thanh cộng hưởng thân dân gian, bài bản và bác bỏ học của thể các loại thính phòng, một thể loại âm nhạc đỉnh điểm trong toàn bộ các di tích âm nhạc truyền thống lịch sử Việt Nam, Ca Huế vẫn được bộ trưởng Bộ Văn hóa, thể thao và du lịch đưa vào hạng mục di sản văn hóa phi đồ dùng thể tổ quốc theo quyết định số 1877/QĐ-BVHTTDL ngày 08 tháng 6 năm 2015.

Song hành cùng những bước thăng trầm của lịch sử hào hùng dân tộc, thẩm mỹ Ca Huế như được rèn dũa thêm, bồi đắp thêm để không chỉ là phát huy được giá trị niềm tin vốn bao gồm mà còn phù hợp với thời cuộc. Rất nhiều lời new cho ca Huế cũng bởi vì vậy ngày càng ngày càng tăng về số lượng; không khí diễn xướng của Ca Huế không chỉ có bó hạn hẹp trong không khí thính chống của văn hóa truyền thống - nghệ thuật mà lắp với phượt (ca Huế bên trên sông Hương), đi vào trường học (dạy ca Huế trong trường học)... Chính là những vận động thiết thực của tỉnh quá Thiên Huế nhằm mục đích phát huy giá trị di sản văn hóa Ca Huế.

Bên cạnh một dịch vụ du lịch có một không hai cùng không thể quăng quật qua lúc tới Huế - Ca Huế bên trên Sông Hương, từ tháng 8/2019, chương trình đưa di tích ca Huế vào ngôi trường học do Sở văn hóa truyền thống và Thể thao kết hợp Sở giáo dục và đào tạo và Ðào sản xuất Thừa Thiên Huế tổ chức trải qua các chuyển động văn hóa, thể dục cho học sinh đã được thực thi trên diện rộng. Khởi nguồn từ tình yêu di tích của quê hương, những thế hệ trí thức cùng nhân dân vượt Thiên Huế đã với đang tiếp diễn công tác bảo đảm và phạt huy di tích Ca Huế. Để Ca Huế thực thụ đi vào cuộc sống đời thường - đó có lẽ chính là không gian lý tưởng cho Ca Huế và là cách thức để loại hình nghệ thuật này mãi vững bền theo năm tháng.

Chú thích:

1. Thái Văn Kiểm (1960), nạm đô Huế, NXB sử dụng Gòn, sài Gòn; trang 11.

2. Lê Văn Hảo (1978), “Góp phần mày mò ca nhạc Huế”, tập san Văn nghệ, số 9, trang 20 -23.

3. Tôn Thất Bình (1999), “Đoàn, Ca Huế - nghệ sĩ, người làm gỗ tiêu biểu”, tập san Huế xưa với nay, số 35, trang 73 – 81.

4. Nguyễn Huy Hồng (1986), truyền thống lịch sử sân khấu Huế, Sở văn hóa truyền thống thông tin Bình Trị Thiên; trang 69.

5. Huy Trân – Đào Duy Quý (1998), Ca Huế, NXB Thuận Hóa, Huế; trang 109-110.

Xem thêm: Soạn Bài Tóm Tắt Văn Bản Tự Sự Dựa Theo Nhân Vật Chính ) (Ngữ Văn 10) Hay Nhất

6. Tôn Thất Bình (1999), “Nguồn gốc, sự hiện ra và các giai đoạn chuyển đổi của ca Huế”, tập san Sông Hương, số 121, trang 68.